Free Web Hosting Provider - Web Hosting - E-commerce - High Speed Internet - Free Web Page
Search the Web

AKUPUNKTUR DERGİSİ . CİLT 16 . SAYI 59 . YIL 2006

TÜRKÇE’DE AKUPUNKTUR TERİMLERİ 

VE KISALTMALAR

Baki DÖKME (*)

(*) Fetih Cad. 33/4 Şirinevler-İstanbul, Anestezi ve Reanimasyon Uzmanı, Dr.

ÖZET

Her bilim dalının kendine göre bir terminoljisi vardır. Akupunkturda da belli terimler vardır. Şurası bir gerçektir ki, henüz yerleşmiş bir Türkçe akupunktur terminoloıjisi yoktur. Her meslekdaşımız kendine göre bir terminoloji kullanmaktadır. Artık Türk akupununktur terminoljisini oluşturmak zorundayız.Anahtar kelimeler:Akupunktur, terminoloji, Türkçe akupunktur terminolojisi

SUMMARY

Every branch of science has its own terminology. Acupuncture also has definite terms. It is a fact that, there is not an established Turkish acupuncture terminology yet. Each colleague of ours, uses his/her own terminology.We have to establish a Turkish acupuncture terminology. Key words:Acupuncture, terminology, Turkish acupuncture terminology

GİRİŞ

Akupunktur bir Türk icadıdır. Fakat uzun yıllar doktor olmayanlar tarafından kullanılmıştır. Yaklaşık 40 yıldır yeniden doktorlar tarafından kullanılagelen akupunktur, Türkiye’de özellikle 1987 yılından beri yoğun bir şekilde yeniden yayılmaya başlamıştır. 

Türkiye’de akupunktur eğitimi kurslar halinde sürmektedir. Bir zamanlar derneklerin yaptığı akupunktur kursları, günümüzde Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi tarafından yapılmaya devam edilmektedir. 

İleride ana bilim dalı olmaya hazırlanan akupunkturun Türkçe terminolojisi henüz oturmamıştır. Yani, Türkçe akupunktur terimlerine ihtiyacımız vardır. 

İstanbul Akupunktur Derneği kuruluş yıllarında bu konuda bir çalışma yapmıştı. Bu çalışmanın ürünü olarak Türkçe bir akupunktur terminolojisi oturtmaya çalışmıştık. Ancak akupunktur yapan diğer kuruluş ve hekimlerle, şimdiye kadar bu konuda tam bir anlaşma sağlanamamış olması terminoloji eksikliğinin devam etmesinde rol oynamıştır. 

Biz Türk akupunktur hekimleri olarak terimleri genellikle İngilizce veya Almanca’dan tercüme etmekteyiz. Bu bir yerde normal kabul edilmelidir. Çünkü akupunktur hekimlerinin çoğu akupunkturu batıda öğrenmiştir. Çin’de öğrenen veya Çinlilerden öğrenenler de aynı şekilde İngilizce terimleri tercih etmektedir. 

Terimler konusunda şimdiye kadar İstanbul Akupunktur Derneği’nin tekliflerine göre hareket eden meslekdaşlarımız olduğu gibi, özellikle İngilizce terimleri tercih eden meslekdaşlarımız da çoktur. Bu da bir kargaşa ortamı meydana getirmektedir. Oysa kargaşa değil, ortak bir dile ihtiyacımız vardır. 

Artık bu konuda geniş kapsamlı bir çalışma yapmamızın zamanı gelmiştir. Bu çalışmada her akupunktur hekiminin görev alması beklenmektedir. 

NE YAPABİLİRİZ?

Ne yapabiliriz? Türkçe akupunktur terimlerini nasıl oluşturabiliriz?

Burada öncelikle şunu düşünmeliyiz: Madem ki akupunktur Türk buluşu, öyleyse o zamanlar kullanılan bir Türkçe terminoloji ya daha Türkçesi terimler bilimi vardı. Öncelikle onları bulmaya çalışmalıyız. Sözgelimi; 1920’de Doğu Türkistan’ın İndikut (Turfan) şehrinde bulunan Uygur Türk tıbbına ait bir re- simdeki (Akupunktur atlası) yazılarda geçen tüğün kelimesi buna bir örnektir. 

Akupunktur terimlerinin ve hatta felsefesinin Türklerden Çinlilere geçtiğini düşündüğümüzde, pek çok terimin Çinlilerin kendi dillerine benzetmeye çalıştıkları kelimeler olduğu görülebilecektir. Sözgelimi İngilizce’ye Back shu diye geçen “Şu” kelimesiyle, Mu kelimesi. Shu kelimesinin aslı Su olabilir. Bu konuda rahmetli Gültekin Caymaz’ın da aynı yönde görüşleri vardır. Mu kelimesi ise doğrudan doğruya Mu ile ilgili olsa gerektir. Bilindiği gibi Mu imparatorluğunu kuranların Türkler olduğu (Uygur Türkleri) hakkında görüşler vardır. Çinliler akupunkturu Türklerden öğrendiğine göre Mu kelimesini değiştirmeden almış olmaları mümkündür. 

Öyleyse sırttaki şu noktaları olarak geçen ve İstanbul Akupunktur Derneği’nin şimdiye kadar “Muvafakat” noktası; bazı meslekdaşlarımız tarafından da “Onay” noktası olarak kullanılan kelimeyi “Su” olarak kullanmamız doğru olabilir. 

Mu kelimesini ise Mu’yu hatırlattığı için olduğu gibi kullanabiliriz.

Qi olarak yazılan, fakat Çi olarak okunan kelime, Türkçe’deki Çiy ile ilgili olabileceği için olduğu gibi kalabilir. Yani çiy olarak.

Yin ve Yang da öyle. Bilindiği gibi Türkçe’de yin veya yen iç, yang dış, yan anlamındadır. 

Meridyen kelimesi Türkçe’de damar olarak kullanılabilir. Eğer dikkat edilirse sıradışı damarların zaten damar olarak geçtiği görülür. Keben köyü ve çevresinde damarlamak diye bir deyim vardır. Bu deyim, sırttaki paravertebral kaslar gerildiğinde kullanılır. Bu bölgeler ASK (Atıksu Kesesi) noktalarına uygun düşmektedir. 

Bunlar gibi diğer meridyenler de damar olarak adlandırılabilir, ya da eskisi gibi meridyen olarak devam edilebilir. 

Bizim tekliflerimizden önce örnek olarak Dr. Nimet Reşidi’nin ve Prof. Dr. Cemal Çevik’in kitabına bakalım. Reşidi, meridyeni hat ağ olarak tercüme etmektedir. 

Nokta için yuvayı kullanan gene Reşidi’dir. Nimet Reşidi’nin “Bilgisayarlı Akupunktur” adlı tercüme kitabında kullandığı diğer kelimeleri almaya devam edelim:

Dirsek ve diz altındaki 5 nakil yuvalar (noktalar)

Jing: Kuyu

Ying: Devim

Shu: Dolum

Jing: Geçit

He: Yığın 

Meridyen: Hat-ağ 

Enerji: Can

3I: Üç Ocak

DS (Dolaşım seksüalite): Yürek perdesi

Xu Zheng: Yoksunluk (Kuvvet eksikliği)

Shi Zheng: Taşkınlık

Bufa: Takviye

Xiefa: Tahliye

Ren mai: Bakan damar

Du mai: Vali damar 

Chong mai: Atak damar

Dai mai: Kemer damar

Yin wei mai: Eksi ayar damar

Yang wei mai: Artı ayar damar

Yin qiao mai: Eksi zıp damar

Yang qiao mai: Artı zıp damar

Kan: Su

Kun: Toprak

Zhen: Çakmak

Xun: Rüzgar

Qian: Gök

Dui: Rutubet

Gen: Dağ

Li: Ateş

Prof. Dr. Cemal Çevik’in bazı kelimeler için kullandığı Türkçe karşılıklara örnek:

Sheng: Üretici

Ko: Yıkıcı

Luo: Birleştirici 

TERİMLER VE KISALTMALAR

Damarların (meridyenlerin) Türkçe adları

Akupunktur kitaplarında meridyenlerin adları genellikle Türkçe verilmekteyse de, meridyenler anlatılırken İngilizce kısaltmalar ön plana çıkmaktadır. Sözgelimi Mi-36 yerine, St-36 yazılmakta ve hatta meridyen noktaları Es Te 36 olarak seslendirilmektedir. 

Damarların adları ve bazı diğer kelimelerin Türkçe karşılıkları, İstanbul Akupunktur Derneği tarafından, 1989 yılında Akupunktur Dergisi’nin 4. sayısında yayınlanmıştı. Yıllar önce yayınlanan bu terminolojiyi Tablo 1’de görüyorsunuz. 

Bu tabloda adı geçen İK (İdrar Kesesi) meridyenine (damarına) tarafımızdan Atık Su Kesesi (ASK) adı verilmesi teklif edilmektedir. İdrar çok eski bir kelimedir. Ve atıksu deyimi biraz daha günümüz Türkçesine uygun düşmektedir. Tabii bu bizim düşüncemiz olup, sadece bir tekliftir. 

Ayrıca DS (Dolaşım Seksüalite) olarak kullanılan damarın adının da DC (Dolaşım Cinsellik) olarak değiştirilmesini de teklif ediyorum. Türkçe olarak kullandığımız bütün meridyen noktalarının da Türkçe kısaltmayla yazılmasını ve söylenmesini teklif ediyorum. Sözgelimi; ASK-40, SK-41, Mi-45, Bö-7, DC-6 gibi. 

Bunların dışında “EMD ile Kontrollu Akupunktur ve Akuenerji” adlı kitabımızda kullandığımız bazı terimleri buraya almak istiyorum:

Damarlar (Meridyenler) ve kısaltmaları 

1. Akciğer Damarı (Veya meridyeni) (AC) (Fei jing)

2. Kalın Bağırsak Damarı (Veya meridyeni) (KB) (Da chang jing)

3. Mide Damarı (Veya meridyeni) (Mi) (Wei Jing) 

4. Dalak Pankreas Damarı (Veya meridyeni) (DP) (Pi jing)

5. Kalb Damarı (Veya meridyeni) (Ka) (Xin jing) 

6. İnce Bağırsak (Veya meridyeni) (İB) (Xiaochang jing)

7. Atıksu Kesesi Damarı (Veya meridyeni) (ASK)=İdrar kesesi (Pang guang jing) 

8. Böbrek Damarı (Veya meridyeni) (Bö) (Shen jing)

9. Dolaşım Cinsellik Damarı (Veya meridyeni) (DC)=Dolaşım Seksüalite (DS) (Xin bao jing)

10. Üçlü Isıtıcı Damarı (Veya meridyeni) (3I) (Sanjiao jing)

11. Safra Kesesi Damarı (Veya meridyeni) (SK) (Dan jing)

12. Karaciğer Damarı (Veya meridyeni) (KC) (Gan jing)

13. Alıcı Damar (AD) (Ren mai) (Jenn mo)

14. Yöneten Damar (YD) (Du mai) (Tou mo) 

Yukarıdaki meridyenlerin kısaltılmasına örnek olarak AC’yi (Akciğer damarını) yazalım:

AC-1, AC-2, AC-3, AC-4, AC-5, AC-6AC-7, AC-8, AC-9

Tou mo (Du mai) (YD) ile ilgili bir düşünce:

Türk kağanlarından Teoman’ın asıl adının Tou man, yani Tuman, Duman olduğu söylenmektedir. 

Sıradışı Damarlar (Qi Jing Ba Mai) ve kısaltmaları:

1. Alıcı Damar (AD)=Ren mai. AÇN: AC-7

2. Yöneten Damar (YD)=Du mai. AÇN: İB-3 

3. Yin'in Tutan Damarı (YinTuD)=Yinwei mai. AÇN: DC-6 

4. Geniş Yol Damarı (GYD)=Chong mai. AÇN: DP-4 

5. Yükselen Yin Damarı (YüYiD)=Yinqiao mai. AÇN: Bö-6 

6. Yükselen Yang Damarı (YüYaD) =Yangqiao mai. AÇN: ASK-62 

7. Kemer Damarı (KD)=Dai mai. AÇN: SK-41 

8. Yang'ın Tutan Damarı (YangTuD)= Yangwei mai. AÇN: 3I-5 

Bazı noktaların kısaltmaları

GüN : Güçlendirici Nokta (Tonifikasyon noktası) 

DiN : Dizginleyici Nokta (Sedasyon noktası) 

ALN : Alarm Noktası 

AÇN : Açar Nokta 

KayN : Kaynak Noktası 

UN : Usta Nokta 

GeN : Geçiş Noktası 

KavN : Kavşak noktası

MN : Metabolizma Noktası 

Qi Jing Ba Mai: Sıradışı Damarlar

Bunların dışında diğer terimlerin Türkçesi de şöyle olabilir:

Mai: Damar (Meridyen)

Wu Xing: 5 element

5 elementle ilgili not:

Neden 5 element de, 6 veya 7 ya da 8 değil?

Bizim düşüncemize göre element sayısı 5 değil 8’dir. Çünkü 8 köşeli yıldızı Mu medeniyetini kuran eski Türkler kullanmışlardır. Bu sembol günümüzde de Türkler arasında kullanılagelmektedir. Polis teşkilatının armasında bile 8 köşeli yıldız var.

Aynı sembol daha sonraları başka milletler ve hatta dinler tarafından da kullanılmaya başlanmıştır. Aynen haç görünümlü Türk damgalarının başka din ve milletler tarafından kullanıldığı gibi.

Öyleyse bize göre akupunkturda kullanılan element sayısı 5 değil 8 olmalıdır. Yani 5 element teorisinden değil, 8 element teorisinden söz etmemiz gerekmektedir. Bu elementler;

Ağaç, Ateş, Yer, Su (Deniz), Metal, Dağ, Gün, Ay şeklinde olabilir. 

En doğrusu bu 8 element üzerinde araştırma yaparak gerçeğe ulaşmaya çalışmaktır. Belki o zaman akupunktur daha iyi anlaşılacaktır. Bu konuda Türk ve Çinli akupunktur araştırmacıları birlikte çalışabilir. 

Sheng: Güçlendirici (güçlendiren) devir
Ke: Dizginleyici (dizginleyen) devir
Çi (Çiy) (Qi): Enerji (can)
Jing:Öz, (Jing sui: Öz suyu, öz su), asıl 
Shen: Ruh
Fu: Boş (İçi boş) 
Zang: Dolu (İçi dolu) 
Tai yin: Büyük yin
Tai yang: Büyük yang
Shao yin: Küçük yin
Shao yang: Küçük yang
Tai ming: Dış günışığı, günışığı yang 
Jue yin: Tam (Mutlak) yin
Jing mai: Ana damar, meridyen
Luo (Lo): Geçiş, bağlantı, birleştirici, ağ, ağsı
Luo (Lo) Mai: Birleştirici damar, Ağ damarı (Yardımcı damarlar, kollateraller)
Luo (Lo) xue: GeN (Geçiş noktası)
Xue: Nokta, yuva
Xue: Kan (İki xue’nin yazılışları farklı)
Jing luo: Damar (meridyen) sistemi
Jing bie: Özel damar
Jing Jin: Kas kiriş damarı (Tendino musküler damar)
Jingwai Qixue: Sıradışı (ekstra) nokta
Bei Shu Xue: Sırt Su noktası
Mu Xue: Mu noktası (ALN=Alarm noktası)
Wu Shu Xue: 5 eski su noktası:
Jing Xue: Göze (Pınar) noktası (Kuyu noktası?) (1. eski su noktası)
Xing Xue: Dere noktası (2. eski su noktası)
Shu Xue: Çay noktası (3. eski su noktası)
Jing Xue: Irmak noktası (4. eski su noktası)
He Xue: Çatalağız noktası (Delta) (5. eski su noktası)
Yuan Xue: KayN (Kaynak Noktası) 
Xi Xue: Akut nokta 
Mu: Anne
Bu: Güçlendirmek, beslemek (Tonifikasyon)
Bu Xue (Mu Xue): GüN (Güçlendirici nokta) (Anne noktası)
Xie: Dizginlemek (Sedasyon)
Xie Xue (Zi Xue): DiN (Dizginleyici nokta) (Oğul noktası)
Hui Xue: UN (Usta nokta)
Jiaohui Xue: AÇN (Açar nokta)
Xu: GüçsüzlükShi: Azgınlık
Zhi: Kilitlenme, durgunluk, blokaj
Li: İç
Biao: Dış 
Han: Soğuk 
Re: Kuru sıcak
Shu: Nemli sıcak
Feng: Yel, rüzgâr
Zao: Kuruluk
Shi: Nemlilik

Kafatası akupunkturu

Scalp acupuncture: Kafatası akupunkturu
YNSA: Yamamoto Kafatası Akupunkturu (YAKA)
Ypsilon Noktaları: Y noktaları
Zhu (Çin) Kafatası Akupunkturu: Çin Kafatası Akupunkturu (ÇKA).

Kulak akupunkturu

Kulak akupunkturunda pek çok okul bulunmaktadır. doğuda kullanılan kulak akupunkturundaki noktalar veya bölgeleri Türkçe adlandırmamız gerektiği gibi, Batı kelimeleri de Türkçe dillendirmemiz gerekecektir. 

Kulak akupunkturunda kullanılan terimler “EMD ile Kontrollu Akupunktur ve Akuenerji” adlı kitabımızda yer almaktadır. Burada da bazı noktalar Türkçeleştirilmelidir. 

Sözgelimi, Yrd. Doç. Dr. Ahmet Mahli’nin sorduğu Nerval nokta teriminin Türkçesini aramamız gerekecektir. 

Bu noktayı biz nerval olarak aldık. Ahmet Mahli’nin teklifi ise nöral idi. Ancak her ikisi de kullanılan Türkçe’ye tam olarak uymamaktadır. Meslekdaşlarımızdan bu konuda da teklif beklemekteyiz. 

SONUÇ

Akupunkturda Türkçe terimler kullanmak artık bir ihtiyaç olmuştur. İstanbul Akupunktur Derneği’nin yıllar önce başlattığı ve diğer meslekdaşlarımızın destek verdiği Türkçe akupunktur terimlerini daha da genişletmemiz ve hepimizin aynı dili konuşmamız gerektiği ortadadır. Eğer birlik olursak ve birlikte düşünürsek, Türkçe terimler kısa sürede oluşacak ve yerine oturacaktır. 

Bu konuda bütün meslekdaşlarımız düşüncelerini açıklamalıdır. 

Bizim yukarıda verdiğimiz karşılıklar sadece birer örnektir. Bunlar tekrar incelenip düzeltilebileceği gibi, yeni karşılıklar bulunabilir. 

Teklifler, bakidokme@hotmail.com adresinde toplanabilir.

Bu teklifler bir komisyon tarafından değerlendirilebilir. Belki böylesi daha doğru olacaktır. Komisyon, akupunktur derneklerinin ileri gelenlerinden, Sağlık Bakanlığı yetkililerinden ve bu komisyona katılmak isteyenlerden oluşabilir. 

Komisyonun kabul ettiği terim ve kısaltmalar, artık ortak dilimiz olmalıdır. 

KAYNAKLAR

1. Akupunktur Bilim Dalında Türkçe Terim ve Kısaltmalar. Akupunktur Dergisi, Cilt 1, Sayı 4, İstanbul Akupunktur Derneği Yayını, İstanbul, 1989.

2. Bahr, F; Gleditsch, J; König, W; Stux, G; Suwanda, S: Deutsche Standart-Akupunkturnomenklatur. Der Akupunkturarzt/ Aurikulotherapeut, 3-4/1989, Friedr. Vieweg und Sohn Verlagsgesellschaft mbH., ISSN 0172-9322, Wiesbaden, 1989. 

3. Çevik, C: Medikal Akupunktur. Promat A.Ş, İstanbul, 2001.

4. Dökme, B: EMD ile kontrollu Akupunktur ve Akuenerji. Kuşak Matbaası, İstanbul, 2006.

5. Shauhua, Z: Çeviri: Reşidi, N: Pratik Bilgisayarlı Akupunktur. Nobel tıp Kitabevi, İstanbul, 1999.

6. Stux, G., Stiller N., Potmann, R., Jayasuriya, A: Lehrbuch der klinischen Akupunktur. Springer Verlag, Berlin, Heidelberg, New York, 1981.

7. Stux, G: Deutsche Standardnomenklatur zur Akupunktur Aufruf zur Überarbeitung:(http://www.akupunktur-aktuell.de/fb0026_1.htm)

8. Zeitler, H: Meridiane, ihre Punkte und Indikationen. Friedr. Vieweg und Sohn, Braunschweig, Wiesbaden, 1983.

AĞ KAYNAKLARI 

9. http://www.yinyanghouse.com/chinesetheory/pointcategories.html#yuansource

10. Almanca-İngilizce-Almanca sözlük(http://dict.tu-chemnitz.de/dings.cgi?lang=de&service=&opterrors=0&optpro=0&query=Intersection+&dlink=self&comment=)

11. Çince-İngilizce-Çince sözlük:http://www.chinese-tools.com/tools/dictionary.html

12. Çince-Almanca-Çince sözlük:http://www.chinese-tools.com/tools/chinese-german-dictionary/dico_?.html

13. İngilizce-Türkçe-İngilizce sözlük:http://www.zargan.com/goster.asp?DisplayLang=1&dil=2&sozcuk=+Intersection

14. Almanca-Türkçe-Almanca sözlük:http://www.sozluk.net/index.php?word=level&dil=en_tr